Trong hành trình học tập, có những học sinh dành nhiều thời gian bên sách vở nhưng kết quả chưa như mong đợi; có em ghi chép rất đầy đủ nhưng khi gặp một câu hỏi khác cách làm quen thuộc lại lúng túng; cũng có em chỉ bắt đầu học khi sắp đến ngày kiểm tra, học trong tâm trạng lo lắng rồi nhanh chóng quên đi những gì vừa tiếp nhận. Điều đó cho thấy, nỗ lực là cần thiết, nhưng nỗ lực thôi chưa đủ. Muốn học tập hiệu quả, mỗi học sinh cần biết tổ chức việc học, lựa chọn cách học phù hợp và tự điều chỉnh để tiến bộ.
Ở môi trường dự bị đại học, yêu cầu ấy càng có ý nghĩa. Học sinh không chỉ cần củng cố kiến thức của nhiều môn học, mà còn phải hình thành năng lực học tập chủ động để thích ứng với môi trường đại học sau này. Thầy cô có thể hướng dẫn, tài liệu có thể cung cấp tri thức, công nghệ có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin; nhưng không ai có thể thay thế người học trong việc suy nghĩ, luyện tập và biến kiến thức thành năng lực của chính mình.
Vậy bắt đầu tự học từ đâu? Làm thế nào để không rơi vào tình trạng học nhiều mà chưa hiểu sâu, lập kế hoạch nhưng khó thực hiện, gặp bài khó liền nản lòng? Câu trả lời không nằm ở một bí quyết thần kỳ, mà ở việc hình thành một quy trình tự học khoa học, có thể thực hành và cải thiện từng ngày.
Tự học không phải học một mình, mà là biết làm chủ việc học.
Tự học thường được hiểu đơn giản là tự đọc sách, làm bài hoặc học thêm ngoài giờ lên lớp. Tuy nhiên, tự học hiệu quả còn đòi hỏi người học biết xác định mục tiêu, lựa chọn chiến lược, theo dõi mức độ hiểu, phát hiện khó khăn và điều chỉnh cách thực hiện. Nói cách khác, học sinh không chỉ học kiến thức mà còn phải học cách quản lý chính quá trình học tập của mình.
Trong nghiên cứu giáo dục, năng lực này thường được tiếp cận thông qua khái niệm học tập tự điều chỉnh. Người học chủ động chuẩn bị trước nhiệm vụ, giám sát quá trình thực hiện và nhìn lại kết quả để điều chỉnh cho lần học tiếp theo. Đây là một chu trình liên tục: mỗi lần đánh giá không phải dấu chấm hết, mà là điểm khởi đầu cho một lần học tốt hơn.
Điều đáng mừng là năng lực tự học không phải phẩm chất chỉ có sẵn ở một số người. Nó được hình thành qua quá trình thực hành những phương pháp phù hợp. Học sinh chưa có thói quen học tập tốt vẫn có thể bắt đầu từ những việc nhỏ, miễn là biết mình đang làm gì, vì sao làm như vậy và cần thay đổi điều gì sau mỗi lần thực hiện.
Sáu bước hình thành năng lực tự học.
Bước 1. Xác định mục tiêu.
Trước khi học, hãy trả lời: Sau buổi học này, mình cần hiểu hoặc làm được điều gì? Thay vì đặt mục tiêu chung chung như “ôn bài”, hãy xác định kết quả cụ thể, chẳng hạn tự giải được một dạng toán, trình bày được một vấn đề lịch sử hoặc phân tích được luận điểm trong văn bản nghị luận. Mục tiêu rõ ràng giúp người học biết mình cần tập trung vào đâu.
Bước 2. Lập kế hoạch.
Chia mục tiêu thành những nhiệm vụ nhỏ, xác định tài liệu, cách học và thời gian thực hiện. Kế hoạch cần phù hợp với năng lực, lịch học và khối lượng công việc; ưu tiên nội dung quan trọng, dành thời gian cho phần khó và hạn chế những yếu tố gây xao nhãng. Một kế hoạch vừa sức, được thực hiện đều đặn, hiệu quả hơn thời gian biểu dày đặc nhưng thiếu tính khả thi.
Bước 3. Học chủ động.
Đừng chỉ đọc, chép hoặc học thuộc. Hãy biết đặt câu hỏi, ghi chép bằng lời của mình, hệ thống hóa kiến thức, tự nhớ lại và vận dụng vào bài tập. Với môn Ngữ văn, học sinh có thể xác định luận điểm, tìm bằng chứng, giải thích cách lập luận rồi tự trình bày cách hiểu mà không nhìn tài liệu. Với môn Toán, cần tự giải và tìm nguyên nhân sai; với Ngoại ngữ, cần luyện nhớ và sử dụng từ trong ngữ cảnh. Mỗi môn có đặc thù riêng, nhưng đều đòi hỏi người học phải chủ động xử lý kiến thức.
Bước 4. Tự kiểm tra và tìm trợ giúp.
Hãy thường xuyên tự hỏi: Mình đã thực sự hiểu chưa? Có thể tự làm lại nếu không nhìn tài liệu không? Khi gặp khó khăn, cần xác định rõ điều chưa hiểu, thử cách tiếp cận khác hoặc trao đổi với thầy cô, bạn học.
AI cũng có thể hỗ trợ giải thích kiến thức khó, gợi mở ý tưởng, tạo câu hỏi luyện tập và phản biện cách hiểu của người học. Tuy nhiên, hãy dùng AI để mở rộng suy nghĩ, không giao AI làm bài thay mình; luôn kiểm chứng thông tin bằng tài liệu đáng tin cậy và tự đưa ra kết luận.
Bước 5. Đánh giá kết quả.
Đối chiếu kết quả thực tế với mục tiêu ban đầu. Học sinh có thể kiểm tra bằng bài tập tự giải, câu trả lời, đoạn viết hoặc khả năng trình bày kiến thức bằng lời của mình. Nếu chưa đạt, hãy tìm nguyên nhân: thiếu kiến thức nền, chưa hiểu yêu cầu, chọn cách học chưa phù hợp hay luyện tập chưa đủ. Phân tích lỗi giúp xác định chính xác điều cần khắc phục.
Bước 6. Ghi nhận tiến bộ và điều chỉnh.
Sau mỗi buổi học, hãy ghi lại ba điều: đã hoàn thành gì, còn vướng ở đâu và lần tới cần thay đổi điều gì. Những tiến bộ nhỏ như giảm lỗi sai, hiểu sâu hơn một vấn đề hay duy trì được kế hoạch đều đáng ghi nhận. Khi nhìn thấy kết quả từ nỗ lực của mình, học sinh có thêm cơ sở để củng cố niềm tin và duy trì động lực. Từ đó, một chu trình học tập mới lại bắt đầu.
Học đúng cách để trưởng thành.
Tự học không có nghĩa là học sinh phải tự xoay xở với mọi khó khăn, cũng không có nghĩa là phải học liên tục mà không nghỉ ngơi. Tự học là biết chịu trách nhiệm với việc học của mình, biết sử dụng sự hướng dẫn của thầy cô, sự hỗ trợ của bạn bè, nguồn tài liệu và công nghệ một cách chủ động, có chọn lọc.
Trên hành trình ấy, mỗi học sinh có thể bắt đầu ngay hôm nay bằng một việc rất cụ thể: chọn một nhiệm vụ cần hoàn thành, xác định mục tiêu rõ ràng, lập kế hoạch vừa sức, thực hiện bằng phương pháp phù hợp, tự kiểm tra kết quả và ghi lại điều cần cải thiện. Ngày mai, hãy tiếp tục từ những gì hôm nay đã học được.
Không cần phải trở thành một người học xuất sắc ngay từ đầu. Điều quan trọng là mỗi ngày hiểu rõ hơn cách mình học, biết sửa một lỗi, làm chủ thêm một kiến thức và tiến gần hơn tới mục tiêu của mình. Khi biết học cách tự học, học sinh không chỉ chuẩn bị tốt hơn cho những kỳ kiểm tra hay chặng đường đại học, mà còn xây dựng được năng lực quý giá để tiếp tục học hỏi và trưởng thành suốt đời. “Biết tự học hôm nay chính là chuẩn bị năng lực học tập suốt đời cho ngày mai”.
Thực hiện: Lê Điền, Minh Hồng, Quốc Bình (Tổ truyền thông)